آزمایش فارماکوژنتیک ساختار ژنتیکی فرد را بررسی می‌کند تا پیش‌بینی کند داروها در بدن او چگونه عمل خواهند کرد. این آزمایش با شناسایی واریانت‌های ژنی مرتبط با متابولیسم دارو، اثر دارو و عوارض جانبی، به پزشکان کمک می‌کند مؤثرترین و ایمن‌ترین درمان را انتخاب کنند و عوارض جانبی را به حداقل برسانند. این آزمایش از ارکان اصلی پزشکی شخصی‌سازی‌شده است.

فارماکوژنتیک چه چیزی را بررسی می‌کند

فارماکوژنتیک در چارچوب پزشکی شخصی‌سازی‌شده بررسی می‌کند که چرا افراد به دلیل تفاوت‌های ژنی به یک داروی واحد پاسخ‌های متفاوتی می‌دهند. تنوع ژنتیکی در سیستم‌هایی که دارو را متابولیزه می‌کنند، یا در اهدافی که دارو از طریق آن‌ها اثر می‌کند، می‌تواند میزان اثربخشی دارو و احتمال بروز عوارض ناخواسته را در برخی افراد تغییر دهد. برخی آزمایش‌های ژنتیکی که امروزه به کار می‌روند، می‌توانند از پیش موقعیت‌هایی را که به درمان غیرضروری یا خطر بالای عوارض جانبی منجر می‌شوند، مشخص کنند.

روند کار در آزمایشگاه ما

آزمایشگاه فارماکوژنتیک بالینی، DNA یا RNA را از نمونه خون یا سایر نمونه‌های بافتی گرفته‌شده از بیمار جدا می‌کند. سپس از این نمونه‌ها یا برای تعیین ژنوتیپ یا برای اندازه‌گیری سطح بیان ژن‌ها استفاده می‌شود.

آزمایشگاه برای تعیین ژنوتیپ از این روش‌ها استفاده می‌کند:

PCR معمولی (واکنش زنجیره‌ای پلیمراز)
تحلیل پلی‌مورفیسم طول قطعات حاصل از برش آنزیمی (RFLP)
توالی‌یابی
Real-time PCR، برای تحلیل‌های دقیق‌تر

تعیین ژنوتیپ گاهی مکمل مطالعات فنوتیپی است و گاهی پیش از آن‌ها انجام می‌شود. برقراری ارتباط میان ژنوتیپ و فنوتیپ به تیم امکان می‌دهد برنامه درمانی مؤثرتری تدوین کند که در زمان کوتاه‌تری به نتیجه برسد و عوارض جانبی را به حداقل برساند.

ژن‌های اصلی مورد تحلیل

CYP2D6
CYP2C9
CYP2C19
CYP1A2
CYP3A4
پلی‌مورفیسم‌های 5HTT
پلی‌مورفیسم‌های COMT

چرا تجویز شخصی‌سازی‌شده دارو اهمیت دارد

امروزه داروها معمولاً به یکی از این دو روش تجویز می‌شوند:

آزمون و خطا: داروها یکی پس از دیگری داده می‌شوند تا یکی اثر کند.
رویکرد مبتنی بر پروتکل: ابتدا تشخیص گذاشته می‌شود و سپس داروها بر اساس درخت تصمیم‌گیری یک پروتکل درمانی تجویز می‌شوند.

مطالعات فارماکوژنتیک دو کاربرد بالینی کلیدی به این روش‌ها می‌افزایند:

ارزیابی پاسخ دارویی: شناسایی بیمارانی که احتمالاً به یک داروی مشخص پاسخ خوبی می‌دهند و بیمارانی که چنین نیستند، تا رژیم‌های درمانی مؤثر شخصی‌سازی شوند.
پیشگیری از عوارض جانبی: شناسایی پیشاپیش بیمارانی که احتمال بروز عوارض جانبی در آن‌ها وجود دارد؛ این کار خطر را کاهش می‌دهد و درمان را ایمن‌تر می‌کند.

آزمایش‌های آزمایشگاهی به هر دو هدف کمک می‌کنند. پایش درمانی دارو (TDM) مقدار دارو در خون را اندازه می‌گیرد و نشان می‌دهد بدن فرد در عمل دارو را چگونه پردازش می‌کند؛ تعیین فنوتیپ را نیز می‌توان با یک «داروی کاوشگر» انجام داد. در مجموع، فارماکوژنتیک با استفاده از ساختار ژنتیکی بیمار، پاسخ‌های دارویی، تداخل‌ها و عوارض جانبی را پیش‌بینی می‌کند و به این ترتیب به شکل‌گیری درمان شخصی‌سازی‌شده کمک می‌کند.

در ترکیه، پایش درمانی دارو محدود است و به روش‌های غیراختصاصی متکی است. فارماکوژنتیک می‌کوشد با پیشبرد درمان شخصی‌سازی‌شده، دارودرمانی را مؤثرتر و ایمن‌تر کند و پیشرفت در این حوزه می‌تواند به مدیریت بهتر بیماری و بهبود پاسخ به درمان کمک کند.

کاربردهای آزمایش‌های فارماکوژنتیک

پیش‌بینی پاسخ دارویی: بررسی اینکه آیا یک دارو با پروفایل ژنتیکی فرد سازگار است. داروها ممکن است در هر فرد به شکل متفاوتی عمل کنند و این آزمایش کمک می‌کند پیش‌بینی شود یک دارو برای بیماری آن فرد چگونه عمل خواهد کرد.
تنظیم دوز: تفاوت‌های ژنتیکی بر نحوه متابولیسم داروها اثر می‌گذارند؛ بنابراین این آزمایش می‌تواند در یافتن دوز مناسب نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. تطبیق دوز با پروفایل ژنتیکی می‌تواند درمان را مؤثرتر کند و عوارض جانبی را کاهش دهد.
کاهش عوارض جانبی: برخی عوارض جانبی ناشی از تنوع ژنتیکی است. این آزمایش می‌تواند پیش‌بینی کند فرد در معرض کدام عوارض است و به ایمن‌تر شدن درمان کمک کند.
بررسی مقاومت به درمان: وقتی بیمار به برخی داروها پاسخ نمی‌دهد، این آزمایش می‌تواند به روشن شدن علت آن کمک کند و گزینه‌های جایگزین را نشان دهد.
ارزیابی تداخل‌های دارویی: این آزمایش می‌تواند به ارزیابی چگونگی تداخل چند داروی هم‌زمان در بدن کمک کند؛ موضوعی که برای ایمنی و اثربخشی ترکیب‌های دارویی اهمیت دارد.
توسعه و انتخاب دارو: مطالعات فارماکوژنتیک در توسعه داروهای جدید و در تصمیم‌گیری درباره تناسب آن‌ها با بیمارانی که پروفایل ژنتیکی خاصی دارند به کار می‌روند و به طراحی درمان‌های هدفمندتر کمک می‌کنند.

بروشور: پزشکی شخصی‌سازی‌شده

دانلود کتابچه «پزشکی شخصی‌سازی‌شده: فارماکوژنتیک بالینی، گزینه‌های درمانی مبتنی بر ژنتیک» (PDF، به زبان ترکی).

فهرست مولکول‌های TDM

در جدول زیر، مواد مؤثره‌ای که پایش درمانی دارو (TDM) برای آن‌ها انجام می‌شود، همراه با نیمه‌عمر، محدوده درمانی و سطح هشدار هر دارو و سطح توصیه برای TDM آمده است.

منبع: رهنمودهای اجماعی AGNP برای پایش درمانی دارو در نوروسایکوفارماکولوژی (AGNP Consensus Guidelines for Therapeutic Drug Monitoring in Neuropsychopharmacology؛ Hiemke et al., Pharmacopsychiatry 2018;51:9–62). این محدوده‌ها برای پزشکان است و برای آن نیست که بیماران نتایج خود را خودشان تفسیر کنند؛ لطفاً نتایج خود را با پزشکتان در میان بگذارید.

ردیف	ماده مؤثره	نیمه‌عمر (t½)، ساعت–روز	محدوده درمانی	سطح هشدار	سطح توصیه برای TDM
1.	آلپرازولام	12–15 ساعت	20–40 ng/mL	100 ng/mL	3
2.	آکامپروسات	3–33 ساعت	250–700 ng/mL	1000 ng/mL	3
3.	آمی‌سولپراید	12–20 ساعت	100–320 ng/mL	640 ng/mL	1
4.	آمی‌تریپتیلین + نورتریپتیلین	10–28 ساعت + 18–44 ساعت	80–200 ng/mL	300 ng/mL	1
5.	آریپیپرازول	60–80 ساعت	100–350 ng/mL	1,000 ng/mL	2
6.	آسناپین	13–39 ساعت	1–5 ng/mL	10 ng/mL	4
7.	اتوموکستین	2–5 ساعت	200–1,000 ng/mL	2,000 ng/mL	3
8.	بوپروپیون + هیدروکسی‌بوپروپیون	1–15 ساعت + 17–47 ساعت	850–1,500 ng/mL	2,000 ng/mL	2
9.	بوسپیرون	1–5 ساعت	1–4 ng/mL	30 ng/mL	3
10.	کاربامازپین	10–20 ساعت	4–12 µg/mL	20 µg/mL	1
11.	کاربامازپین-10,11-اپوکسید	-	0.4–4 µg/mL	4 µg/mL	-
12.	کلرپرومازین	15–30 ساعت	30–300 ng/mL	600 ng/mL	2
13.	سیتالوپرام	38–48 ساعت	50–110 ng/mL	220 ng/mL	1
14.	کلومیپرامین + N-دس‌متیل‌کلومیپرامین	16–60 ساعت	230–450 ng/mL	450 ng/mL	1
15.	کلونازپام	19–40 ساعت	4–80 ng/mL	100 ng/mL	3
16.	کلوزاپین + نورکلوزاپین	12–16 ساعت	350–600 ng/mL	1,000 ng/mL	1
17.	DDTC-ME (متیل استر دی‌اتیل‌تیومتیل‌کاربامات، متابولیت دی‌سولفیرام)	6–9 ساعت	270–310 ng/mL	500 ng/mL	3
18.	دیازپام + نوردازپام	24–48 ساعت	100–2,500 ng/mL	3,000 ng/mL	4
19.	دونپزیل	70–80 ساعت	50–75 ng/mL	75 ng/mL	2
20.	دولوکستین	9–19 ساعت	30–120 ng/mL	240 ng/mL	2
21.	اس‌سیتالوپرام	27–32 ساعت	15–80 ng/mL	160 ng/mL	2
22.	فلوکستین + نورفلوکستین	4–6 روز	120–500 ng/mL	1,000 ng/mL	3
23.	فلوپنتیکسول	20–40 ساعت	0.5–5 ng/mL	15 ng/mL	2
24.	فلوفنازین	16 ساعت	1–10 ng/mL	15 ng/mL	1
25.	فلووکسامین	21–43 ساعت	60–230 ng/mL	500 ng/mL	2
26.	گاباپنتین	5–7 ساعت	2–20 µg/mL	25 µg/mL	3
27.	هالوپریدول	12–36 ساعت	1–10 ng/mL	15 ng/mL	1
28.	ایمی‌پرامین + دزیپرامین	11–25 ساعت + 15–18 ساعت	175–300 ng/mL	300 ng/mL	1
29.	لاکوزامید	10–15 ساعت	1–10 µg/mL	20 µg/mL	3
30.	لاموتریژین	14–104 ساعت	1–15 µg/mL	20 µg/mL	2
31.	لوتیراستام	6–8 ساعت	20–40 µg/mL	50 µg/mL	4
32.	لورازپام	12–16 ساعت	30–100 ng/mL	300 ng/mL	4
33.	ماپروتیلین	20–58 ساعت	75–130 ng/mL	220 ng/mL	2
34.	ممانتین	60–100 ساعت	90–150 ng/mL	300 ng/mL	3
35.	متفورمین	6.2 ساعت	1–2 µg/mL	5 µg/mL	-
36.	متیل‌فنیدیت	2 ساعت	6–26 ng/mL	50 ng/mL	3
37.	میانسرین	14–33 ساعت	15–70 ng/mL	140 ng/mL	3
38.	میلناسیپران	5–8 ساعت	100–150 ng/mL	300 ng/mL	2
39.	میرتازاپین	20–40 ساعت	30–80 ng/mL	160 ng/mL	2
40.	موکلوبمید	2–7 ساعت	300–1,000 ng/mL	2,000 ng/mL	3
41.	مودافینیل	10–12 ساعت	1,000–1,700 ng/mL	3,400 ng/mL	3
42.	نالترکسون + 6β-نالترکسول	2–5 ساعت + 7–13 ساعت	25–100 ng/mL	200 ng/mL	2
43.	اولانزاپین	30–60 ساعت	20–80 ng/mL	100 ng/mL	1
44.	اوپیپرامول	11 ساعت	50–500 ng/mL	1000 ng/mL	3
45.	اکس‌کاربازپین (10-هیدروکسی‌کاربازپین)	10–20 ساعت	10–35 µg/mL	40 µg/mL	2
46.	پالیپریدون (9-هیدروکسی‌ریسپریدون)	17–23 ساعت	20–60 ng/mL	120 ng/mL	2
47.	پاروکستین	12–44 ساعت	20–65 ng/mL	120 ng/mL	3
48.	پیموزاید	23–43 ساعت	15–20 ng/mL	20 ng/mL	3
49.	پرامی‌پکسول	8–12 ساعت	0.4–1.2 ng/mL	15 ng/mL	3
50.	پرگابالین	5–7 ساعت	2–5 µg/mL	10 µg/mL	3
51.	کوئتیاپین	6–13 ساعت	100–500 ng/mL	1,000 ng/mL	2
52.	ربوکستین	13–30 ساعت	60–350 ng/mL	700 ng/mL	3
53.	ریسپریدون + 9-هیدروکسی‌ریسپریدون	2–4 ساعت + 17–23 ساعت	20–60 ng/mL	120 ng/mL	2
54.	ریواستیگمین	1–2 ساعت	8–20 ng/mL	40 ng/mL	3
55.	سرتیندول	55–90 ساعت	50–100 ng/mL	200 ng/mL	2
56.	سرترالین	22–36 ساعت	10–150 ng/mL	300 ng/mL	2
57.	سولپیراید	8–14 ساعت	200–1,000 ng/mL	1,000 ng/mL	2
58.	تیانپتین	2.5–3 ساعت	30–80 ng/mL	160 ng/mL	3
59.	توپیرامات	19–23 ساعت	2–10 µg/mL	16 µg/mL	3
60.	ترازودون	4–11 ساعت	700–1,000 ng/mL	1,200 ng/mL	2
61.	تری‌فلوئوپرازین	-	1–2.3 ng/mL	-	-
62.	ونلافاکسین + O-دس‌متیل‌ونلافاکسین (ODV)	3–7 ساعت + 10–17 ساعت	100–400 ng/mL	800 ng/mL	2
63.	والپروئیک اسید	17–30 ساعت	50–100 µg/mL	120 µg/mL	1
64.	ورتیوکستین	57–66 ساعت	10–40 ng/mL	80 ng/mL	2
65.	زیپراسیدون	4–8 ساعت	50–200 ng/mL	400 ng/mL	2
66.	زولپیدم	1–4 ساعت	80–160 ng/mL	320 ng/mL	4
67.	زوکلوپنتیکسول	15–25 ساعت	4–50 ng/mL	100 ng/mL	3

افسردگی ممکن است به انتخاب دارو یا دوز کمک کند
اختلال دوقطبی ممکن است به انتخاب دارو یا دوز کمک کند
اسکیزوفرنی و روان‌پریشی ممکن است به انتخاب دارو یا دوز کمک کند

آزمایش فارماکوژنتیک