Farmakogenetik test dərmanların orqanizmdə necə təsir göstərəcəyini proqnozlaşdırmaq üçün şəxsin genetik quruluşunu araşdırır. Dərmanların metabolizmi, təsiri və yan təsirləri ilə əlaqəli gen variantlarını müəyyən etməklə həkimlərə ən effektiv və ən təhlükəsiz müalicəni seçməyə və yan təsirləri minimuma endirməyə kömək edir. Bu, fərdiləşdirilmiş tibbin əsas hissəsidir.
Farmakogenetika nəyi öyrənir
Fərdiləşdirilmiş tibb çərçivəsində farmakogenetika insanların genlərindəki fərqlər səbəbindən eyni dərmana niyə fərqli reaksiya verdiyini araşdırır. Dərmanı metabolizə edən sistemlərdə və ya onun təsir etdiyi hədəflərdə genetik müxtəliflik bəzi insanlarda dərmanın nə dərəcədə effektiv olacağını və əlavə təsirlər yaratma ehtimalını dəyişə bilər. Hazırda istifadə olunan bəzi genetik testlər lüzumsuz müalicəyə və ya yan təsirlərin yüksək riskinə səbəb olacaq halları əvvəlcədən aşkar edə bilir.
Laboratoriyamızda necə aparılır
Klinik Farmakogenetika Laboratoriyası pasiyentdən götürülmüş qan və ya digər toxuma nümunələrindən DNT və ya RNT ayırır. Sonra bu nümunələrdən ya genotipləmə, ya da gen ekspressiyası səviyyələrinin ölçülməsi üçün istifadə olunur.
Genotipləmə üçün laboratoriya aşağıdakılardan istifadə edir:
- Ənənəvi PZR (polimeraz zəncirvari reaksiyası)
- Restriksiya fraqmentlərinin uzunluq polimorfizmi (RFLP) analizi
- Sekvenləşdirmə
- Daha dəqiq analizlər üçün real vaxt rejimində PZR
Genotipləmə bəzən fenotipik tədqiqatları tamamlayır, bəzən isə onlardan əvvəl aparılır. Genotip ilə fenotip arasındakı əlaqənin müəyyən edilməsi komandaya daha effektiv, daha qısa müddətdə nəticə verən və yan təsirləri minimuma endirən müalicə proqramı qurmağa imkan verir.
Təhlil edilən əsas genlər
- CYP2D6
- CYP2C9
- CYP2C19
- CYP1A2
- CYP3A4
- 5HTT polimorfizmləri
- COMT polimorfizmləri
Fərdiləşdirilmiş dərman təyinatı niyə vacibdir
Bu gün dərmanlar adətən iki yoldan biri ilə təyin olunur:
- Sınaq və səhv üsulu: təsir göstərən dərman tapılana qədər dərmanlar növbə ilə verilir.
- Protokola əsaslanan yanaşma: əvvəlcə diaqnoz qoyulur, sonra dərmanlar müalicə protokolundakı qərar ağacına uyğun olaraq verilir.
Farmakogenetik tədqiqatlar buna iki əsas klinik tətbiq əlavə edir:
- Dərmana cavabın qiymətləndirilməsi: effektiv müalicə rejimlərini fərdiləşdirmək üçün hansı pasiyentlərin müəyyən dərmana yaxşı cavab verəcəyini, hansılarının isə verməyəcəyini müəyyən etmək.
- Yan təsirlərin qarşısının alınması: yan təsirlərlə üzləşə biləcək pasiyentləri əvvəlcədən müəyyən etmək; bu, riski azaldır və müalicəni daha təhlükəsiz edir.
Laborator testlər hər iki məqsədə xidmət edir. Terapevtik dərman monitorinqi (TDM) dərmanın qandakı miqdarını ölçür və bu, şəxsin orqanizminin onu real olaraq necə emal etdiyini göstərir; fenotipləmə «zond dərman» vasitəsilə də aparıla bilər. Ümumilikdə farmakogenetika dərmana cavabları, qarşılıqlı təsirləri və yan təsirləri proqnozlaşdırmaq üçün pasiyentin genetik quruluşundan istifadə edir və beləliklə, fərdi müalicənin formalaşmasına kömək edir.
Türkiyədə terapevtik dərman monitorinqi məhduddur və qeyri-spesifik üsullara əsaslanır. Farmakogenetika fərdi müalicəni irəli aparmaqla dərman müalicəsini daha effektiv və daha təhlükəsiz etməyi hədəfləyir; bu sahədəki irəliləyişlər xəstəliklərin daha yaxşı idarə olunmasına və müalicəyə cavabın yaxşılaşmasına kömək edə bilər.
Farmakogenetik testlər nə üçün istifadə olunur
- Dərmana cavabın proqnozlaşdırılması: dərmanın şəxsin genetik profilinə uyğun olub-olmadığını yoxlamaq. Dərmanlar hər insanda fərqli təsir göstərə bilər və test dərmanın həmin şəxsin vəziyyətində necə işləyəcəyini proqnozlaşdırmağa kömək edir.
- Dozanın tənzimlənməsi: genetik fərqlər dərmanların metabolizminə təsir edir, buna görə də test düzgün dozanın tapılmasında həlledici ola bilər. Dozanın genetik profilə uyğunlaşdırılması müalicəni daha effektiv edə və yan təsirləri azalda bilər.
- Yan təsirlərin azaldılması: bəzi yan təsirlər genetik müxtəliflikdən qaynaqlanır. Test şəxsin hansı yan təsirlər baxımından risk altında olduğunu proqnozlaşdıra və müalicəni daha təhlükəsiz etməyə kömək edə bilər.
- Müalicəyə rezistentliyin araşdırılması: pasiyent müəyyən dərmanlara cavab vermədikdə test bunun səbəbini aşkar etməyə və alternativ variantlara işarə etməyə kömək edə bilər.
- Dərman qarşılıqlı təsirlərinin qiymətləndirilməsi: test eyni vaxtda qəbul edilən bir neçə dərmanın orqanizmdə bir-biri ilə necə qarşılıqlı təsirdə olduğunu qiymətləndirməyə kömək edə bilər; bu, kombinasiyaların təhlükəsizliyi və effektivliyi üçün vacibdir.
- Dərmanların hazırlanması və seçimi: farmakogenetik tədqiqatlardan yeni dərmanların hazırlanmasında və onların müəyyən genetik profilli pasiyentlərə uyğun olub-olmadığına qərar verilməsində istifadə olunur; bu, daha məqsədyönlü müalicələrin yaradılmasına kömək edir.
Broşür: Fərdiləşdirilmiş tibb
TDM molekul siyahısı
Aşağıdakı cədvəldə terapevtik dərman monitorinqinin (TDM) əhatə etdiyi təsiredici maddələr, hər dərmanın yarımxaricolma dövrü, terapevtik diapazonu, xəbərdarlıq həddi və TDM üçün tövsiyə səviyyəsi göstərilib.
Mənbə: AGNP Consensus Guidelines for Therapeutic Drug Monitoring in Neuropsychopharmacology (Hiemke et al., Pharmacopsychiatry 2018;51:9–62). Diapazonlar klinisistlər üçündür və pasiyentlərin öz nəticələrini özləri şərh etməsi üçün nəzərdə tutulmayıb; nəticələrinizi həkiminizlə müzakirə edin.
| № | Təsiredici maddə | Yarımxaricolma dövrü (t½), saat–gün | Terapevtik diapazon | Xəbərdarlıq həddi | TDM üçün tövsiyə səviyyəsi |
|---|---|---|---|---|---|
| 1. | Alprazolam | 12–15 saat | 20–40 ng/mL | 100 ng/mL | 3 |
| 2. | Akamprosat | 3–33 saat | 250–700 ng/mL | 1000 ng/mL | 3 |
| 3. | Amisulprid | 12–20 saat | 100–320 ng/mL | 640 ng/mL | 1 |
| 4. | Amitriptilin + Nortriptilin | 10–28 saat + 18–44 saat | 80–200 ng/mL | 300 ng/mL | 1 |
| 5. | Aripiprazol | 60–80 saat | 100–350 ng/mL | 1000 ng/mL | 2 |
| 6. | Asenapin | 13–39 saat | 1–5 ng/mL | 10 ng/mL | 4 |
| 7. | Atomoksetin | 2–5 saat | 200–1000 ng/mL | 2000 ng/mL | 3 |
| 8. | Bupropion + Hidroksibupropion | 1–15 saat + 17–47 saat | 850–1500 ng/mL | 2000 ng/mL | 2 |
| 9. | Buspiron | 1–5 saat | 1–4 ng/mL | 30 ng/mL | 3 |
| 10. | Karbamazepin | 10–20 saat | 4–12 µg/mL | 20 µg/mL | 1 |
| 11. | Karbamazepin-10,11-epoksid | - | 0,4–4 µg/mL | 4 µg/mL | - |
| 12. | Xlorpromazin | 15–30 saat | 30–300 ng/mL | 600 ng/mL | 2 |
| 13. | Sitalopram | 38–48 saat | 50–110 ng/mL | 220 ng/mL | 1 |
| 14. | Klomipramin + N-desmetilklomipramin | 16–60 saat | 230–450 ng/mL | 450 ng/mL | 1 |
| 15. | Klonazepam | 19–40 saat | 4–80 ng/mL | 100 ng/mL | 3 |
| 16. | Klozapin + Norklozapin | 12–16 saat | 350–600 ng/mL | 1000 ng/mL | 1 |
| 17. | DDTC-ME (disulfiramın metaboliti olan dietiltiometilkarbamat metil efiri) | 6–9 saat | 270–310 ng/mL | 500 ng/mL | 3 |
| 18. | Diazepam + Nordazepam | 24–48 saat | 100–2500 ng/mL | 3000 ng/mL | 4 |
| 19. | Donepezil | 70–80 saat | 50–75 ng/mL | 75 ng/mL | 2 |
| 20. | Duloksetin | 9–19 saat | 30–120 ng/mL | 240 ng/mL | 2 |
| 21. | Essitalopram | 27–32 saat | 15–80 ng/mL | 160 ng/mL | 2 |
| 22. | Fluoksetin + Norfluoksetin | 4–6 gün | 120–500 ng/mL | 1000 ng/mL | 3 |
| 23. | Flupentiksol | 20–40 saat | 0,5–5 ng/mL | 15 ng/mL | 2 |
| 24. | Flufenazin | 16 saat | 1–10 ng/mL | 15 ng/mL | 1 |
| 25. | Fluvoksamin | 21–43 saat | 60–230 ng/mL | 500 ng/mL | 2 |
| 26. | Qabapentin | 5–7 saat | 2–20 µg/mL | 25 µg/mL | 3 |
| 27. | Haloperidol | 12–36 saat | 1–10 ng/mL | 15 ng/mL | 1 |
| 28. | İmipramin + Desipramin | 11–25 saat + 15–18 saat | 175–300 ng/mL | 300 ng/mL | 1 |
| 29. | Lakosamid | 10–15 saat | 1–10 µg/mL | 20 µg/mL | 3 |
| 30. | Lamotrigin | 14–104 saat | 1–15 µg/mL | 20 µg/mL | 2 |
| 31. | Levetirasetam | 6–8 saat | 20–40 µg/mL | 50 µg/mL | 4 |
| 32. | Lorazepam | 12–16 saat | 30–100 ng/mL | 300 ng/mL | 4 |
| 33. | Maprotilin | 20–58 saat | 75–130 ng/mL | 220 ng/mL | 2 |
| 34. | Memantin | 60–100 saat | 90–150 ng/mL | 300 ng/mL | 3 |
| 35. | Metformin | 6,2 saat | 1–2 µg/mL | 5 µg/mL | - |
| 36. | Metilfenidat | 2 saat | 6–26 ng/mL | 50 ng/mL | 3 |
| 37. | Mianserin | 14–33 saat | 15–70 ng/mL | 140 ng/mL | 3 |
| 38. | Milnasipran | 5–8 saat | 100–150 ng/mL | 300 ng/mL | 2 |
| 39. | Mirtazapin | 20–40 saat | 30–80 ng/mL | 160 ng/mL | 2 |
| 40. | Moklobemid | 2–7 saat | 300–1000 ng/mL | 2000 ng/mL | 3 |
| 41. | Modafinil | 10–12 saat | 1000–1700 ng/mL | 3400 ng/mL | 3 |
| 42. | Naltrekson + 6β-naltreksol | 2–5 saat + 7–13 saat | 25–100 ng/mL | 200 ng/mL | 2 |
| 43. | Olanzapin | 30–60 saat | 20–80 ng/mL | 100 ng/mL | 1 |
| 44. | Opipramol | 11 saat | 50–500 ng/mL | 1000 ng/mL | 3 |
| 45. | Okskarbazepin (10-hidroksikarbazepin) | 10–20 saat | 10–35 µg/mL | 40 µg/mL | 2 |
| 46. | Paliperidon (9-hidroksirisperidon) | 17–23 saat | 20–60 ng/mL | 120 ng/mL | 2 |
| 47. | Paroksetin | 12–44 saat | 20–65 ng/mL | 120 ng/mL | 3 |
| 48. | Pimozid | 23–43 saat | 15–20 ng/mL | 20 ng/mL | 3 |
| 49. | Pramipeksol | 8–12 saat | 0,4–1,2 ng/mL | 15 ng/mL | 3 |
| 50. | Pregabalin | 5–7 saat | 2–5 µg/mL | 10 µg/mL | 3 |
| 51. | Kvetiapin | 6–13 saat | 100–500 ng/mL | 1000 ng/mL | 2 |
| 52. | Reboksetin | 13–30 saat | 60–350 ng/mL | 700 ng/mL | 3 |
| 53. | Risperidon + 9-hidroksirisperidon | 2–4 saat + 17–23 saat | 20–60 ng/mL | 120 ng/mL | 2 |
| 54. | Rivastiqmin | 1–2 saat | 8–20 ng/mL | 40 ng/mL | 3 |
| 55. | Sertindol | 55–90 saat | 50–100 ng/mL | 200 ng/mL | 2 |
| 56. | Sertralin | 22–36 saat | 10–150 ng/mL | 300 ng/mL | 2 |
| 57. | Sulpirid | 8–14 saat | 200–1000 ng/mL | 1000 ng/mL | 2 |
| 58. | Tianeptin | 2,5–3 saat | 30–80 ng/mL | 160 ng/mL | 3 |
| 59. | Topiramat | 19–23 saat | 2–10 µg/mL | 16 µg/mL | 3 |
| 60. | Trazodon | 4–11 saat | 700–1000 ng/mL | 1200 ng/mL | 2 |
| 61. | Trifluoperazin | - | 1–2,3 ng/mL | - | - |
| 62. | Venlafaksin + O-desmetilvenlafaksin (ODV) | 3–7 saat + 10–17 saat | 100–400 ng/mL | 800 ng/mL | 2 |
| 63. | Valproy turşusu | 17–30 saat | 50–100 µg/mL | 120 µg/mL | 1 |
| 64. | Vortioksetin | 57–66 saat | 10–40 ng/mL | 80 ng/mL | 2 |
| 65. | Ziprasidon | 4–8 saat | 50–200 ng/mL | 400 ng/mL | 2 |
| 66. | Zolpidem | 1–4 saat | 80–160 ng/mL | 320 ng/mL | 4 |
| 67. | Zuklopentiksol | 15–25 saat | 4–50 ng/mL | 100 ng/mL | 3 |
Qiymətləndirmədə istifadə olunur
- Depressiya Dərmanı və ya dozanı seçməyə kömək edə bilər
- Bipolyar pozuntu Dərmanı və ya dozanı seçməyə kömək edə bilər
- Şizofreniya və psixoz Dərmanı və ya dozanı seçməyə kömək edə bilər